การต่อสู้เร่งด่วนเพื่อหยุดยั้งการทำเหมืองผิดกฎหมายและปกป้องแม่น้ำในจังหวัดเชียงราย

ชียงราย – กลุ่มภาคประชาสังคมและนักวิชาการกำลังเตรียมจัด “ธรรมะยาตรา” (การแสวงบุญทางพุทธศาสนา) เพื่อเรียกร้องให้ผู้นำประเทศใช้เวทีระหว่างประเทศกดดันประเทศเพื่อนบ้าน หลังจากการค้นพบเหมืองแร่ผิดกฎหมายกว่า 2,500 แห่ง ที่ปล่อยโลหะหนักปนเปื้อนซึ่งเป็นอันตรายต่อระบบนิเวศและแหล่งน้ำสำหรับคนไทยหลายแสนคน

เรื่องของสิ่งแวดล้อมและน้ำที่เราใช้ดื่มใช้กินทุกวัน เป็นเรื่องใกล้ตัวที่พวกเราทุกคนต้องให้ความสำคัญครับ ล่าสุด ประเทศไทยทางภาคเหนือของเรากำลังเจอกับปัญหาใหญ่ นั่นคือ “มลพิษทางน้ำข้ามพรมแดน” ซึ่งปัญหานี้เรื้อรังมานานกว่า 1 ปีเต็มแล้ว แต่ดูเหมือนว่าการแก้ไขปัญหาจากทางภาครัฐจะยังไม่คืบหน้าเท่าที่ควร ทำให้แม่น้ำสายสำคัญถึง 5 สาย ได้แก่ แม่น้ำกก แม่น้ำสาย แม่น้ำรวก แม่น้ำโขง และแม่น้ำสาละวิน กำลังตกอยู่ในสภาพย่ำแย่ เพราะเต็มไปด้วยสารเคมีและโลหะหนักที่อันตรายต่อสุขภาพ

สาเหตุหลักของเรื่องนี้ ไม่ได้เกิดขึ้นในบ้านเราครับ แต่มาจากเหมืองแร่ผิดกฎหมายในประเทศเพื่อนบ้านอย่างเมียนมา ที่ขยายตัวเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว ปัญหานี้หนักหนาจนกลุ่มชาวบ้าน นักอนุรักษ์ และนักวิชาการต้องจับมือกัน เตรียมจัดกิจกรรมเดินขบวนที่เรียกว่า “ธรรมยาตรา” เพื่อส่งเสียงดังๆ ไปถึงรัฐบาลไทย ให้เร่งหาทางออกในระดับนานาชาติอย่างเร่งด่วน

สัญญาณอันตราย: เหมืองเถื่อนที่เพิ่มขึ้นอย่างควบคุมไม่ได้

เพื่อให้เข้าใจปัญหาได้ง่ายขึ้น เราต้องมองย้อนกลับไปถึงความต้องการแร่ธาตุในตลาดโลกครับ ทุกวันนี้โลกเราต้องการ “แร่หายาก” (Rare Earth) รวมถึงแร่ธาตุสำคัญอื่นๆ เพื่อเอาไปผลิตอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์ โทรศัพท์มือถือ และแบตเตอรี่รถยนต์ไฟฟ้า พอความต้องการสูงขึ้น เหมืองแร่ในประเทศเพื่อนบ้านก็ผุดขึ้นตามไปด้วย โดยเฉพาะในรัฐคะฉิ่นและรัฐฉาน ซึ่งเป็นบริเวณต้นน้ำของแม่น้ำหลายสายที่ไหลเข้ามาในประเทศไทย

จากรายงานของ สำนักข่าว News1 ข้อมูลภาพถ่ายดาวเทียมจากสถาบันวิจัยระดับโลก ยืนยันว่าเหมืองแร่ที่ไม่ได้รับการตรวจสอบและควบคุมอย่างถูกต้องเหล่านี้ เพิ่มจำนวนขึ้นอย่างน่าตกใจมากครับ จากเดิมปีที่แล้วมีประมาณ 2,300 แห่ง ตอนนี้พุ่งสูงถึง 2,582 แห่งแล้ว การเติบโตแบบก้าวกระโดดนี้ ส่งผลให้สารเคมีและโลหะหนักจากการทำเหมืองไหลลงสู่แม่น้ำทั้ง 5 สายอย่างต่อเนื่อง

สิ่งที่น่ากังวลไปกว่านั้นคือ ประเทศไทยของเราเองก็เป็นทางผ่านของการนำเข้าแร่ธาตุเหล่านี้ด้วย ไม่ว่าจะเป็นแร่พลวง แมงกานีส ตะกั่ว หรือดีบุก โดยขนส่งผ่านด่านชายแดนหลายแห่ง ตั้งแต่เชียงแสน แม่สาย แม่สอด ยาวไปจนถึงประจวบคีรีขันธ์และระนอง เพื่อส่งต่อไปยังประเทศจีน กลายเป็นว่าบ้านเราต้องมารับผลกระทบจากกระบวนการผลิตและการค้าเหล่านี้เต็มๆ

ผลกระทบถึงหน้าบ้าน: เมื่อแหล่งน้ำประปาเต็มไปด้วยโลหะหนัก

มลพิษเหล่านี้ไม่ได้ลอยอยู่แค่ในอากาศหรือจบแค่ที่ชายแดน แต่มันซึมลึกเข้าไปในน้ำ ดิน และตะกอนดิน ที่ชาวบ้านใช้ทำไร่ทำนาและใช้ในชีวิตประจำวัน หากสารโลหะหนักเข้าสู่ร่างกาย ก็จะสะสมและก่อให้เกิดโรคร้ายแรงในระยะยาวได้

เพื่อให้เห็นภาพที่ชัดเจนขึ้น ลองมาดูผลกระทบที่เกิดขึ้นจริงกันครับ:

• วิกฤตแหล่งน้ำดิบ: การประปาส่วนภูมิภาคไม่สามารถใช้น้ำจากแม่น้ำกกได้อีกต่อไป เพราะมีสารปนเปื้อนโลหะหนักสูงมาก จนต้องมีแผนสร้างที่กั้นแม่น้ำลาวเพื่อดึงน้ำมาใช้แทน ซึ่งโครงการนี้ต้องใช้เงินงบประมาณมหาศาลถึง 2,100 ล้านบาท
• ชาวบ้านเดือดร้อนหนัก: เฉพาะคนที่ต้องพึ่งพาน้ำจากแม่น้ำกกก็มีมากถึง 40,000 ครอบครัว หรือราวๆ 160,000 คนแล้ว ถ้ารวมชาวบ้านริมแม่น้ำสายและแม่น้ำรวกเข้าไปด้วย จะมีคนเดือดร้อนรวมกันไม่ต่ำกว่า 70,000 ครอบครัว
• ผลกระทบต่อดินและการเกษตร: สารปนเปื้อนในดินทำให้ผลผลิตทางการเกษตรมีความเสี่ยงที่จะมีสารพิษตกค้าง ซึ่งส่งผลเสียต่อทั้งผู้ปลูกและผู้บริโภค

ธรรมยาตรา: ก้าวเดินเพื่อทวงคืนสายน้ำที่ใสสะอาด

เมื่อปีก่อน (วันที่ 5 มิถุนายน 2568) เครือข่ายประชาชนได้เคยจัดกิจกรรมและยื่นหนังสือเรียกร้องให้รัฐบาลไทย จีน และเมียนมา ช่วยกันแก้ปัญหานี้แล้ว แต่หลังจากนั้น รัฐบาลไทยมีการพูดคุยกับเมียนมาเพียงแค่ครั้งเดียวในเดือนสิงหาคม 2568 แล้วทุกอย่างก็เงียบหายไป ไม่มีความคืบหน้าใดๆ อีกเลย

เมื่อเสียงเรียกร้องเดิมยังไม่เป็นผล ภาคีเครือข่าย นำโดย อาจารย์เตือนใจ ดีเทศน์ ผู้ก่อตั้งมูลนิธิพัฒนาชุมชนและเขตภูเขา พร้อมด้วยอาจารย์จากมหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง มหาวิทยาลัยราชภัฏเชียงราย และนักอนุรักษ์สิ่งแวดล้อม จึงตัดสินใจจัดกิจกรรม “ธรรมยาตรา” ขึ้นอีกครั้ง

เป้าหมายและเส้นทางของกิจกรรมธรรมยาตรา มีดังนี้:

• วันเวลาจัดงาน: เริ่มเดินตั้งแต่วันที่ 31 พฤษภาคม 2569 (ตรงกับวันวิสาขบูชา) ยาวไปจนถึงวันที่ 5 มิถุนายน 2569 ซึ่งเป็นวันสิ่งแวดล้อมโลก รวมเวลาจัดกิจกรรม 6 วันเต็ม
• เส้นทางก้าวเดิน: ขบวนจะเริ่มต้นจาก ตำบลท่าตอน อำเภอแม่อาย จังหวัดเชียงใหม่ แล้วเดินเลาะฝั่งซ้ายของแม่น้ำกก ไปสิ้นสุดที่ศาลากลางจังหวัดเชียงราย
• การแวะรับฟังปัญหา: ตลอดเส้นทาง ขบวนจะแวะพักตามหมู่บ้านที่ได้รับผลกระทบ เช่น บ้านหาดชมพู บ้านใหม่หมอกจ๋าม และบ้านรวมมิตร เพื่อเปิดพื้นที่ให้ชาวบ้านได้ระบายความเดือดร้อน
• รวมพลังทางน้ำในวันสุดท้าย: คณะสงฆ์และภาคประชาชนจะร่วมกันล่องเรือ 15 ลำ ไปยังสะพานแม่ฟ้าหลวง เพื่อร่วมกับกลุ่มศิลปินในการแสดงสัญลักษณ์ปกป้องแม่น้ำ

ข้อเรียกร้องถึงผู้นำ: ถึงเวลาต้องใช้เวทีโลกกดดัน

การเดินขบวนครั้งนี้ กลุ่มชาวบ้านและนักวิชาการตั้งใจที่จะเชิญผู้บริหารระดับสูงของประเทศ ทั้งนายกรัฐมนตรี รัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทย รัฐมนตรีกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติฯ กระทรวงเกษตรฯ และกระทรวงการต่างประเทศ ให้ลงพื้นที่มารับฟังปัญหาด้วยตัวเองที่จังหวัดเชียงราย

อาจารย์เตือนใจ ได้ให้มุมมองที่สำคัญมากว่า ปัญหานี้ไม่ใช่แค่เรื่องภายในท้องถิ่น แต่เป็น “ปัญหาระดับโลก” ไปแล้ว ประเทศไทยและประเทศอื่นๆ ในระบบการค้าแร่ธาตุ จะยอมให้มีการทำเหมืองผิดกฎหมายที่ปล่อยมลพิษทำลายสิ่งแวดล้อมแบบนี้ต่อไปไม่ได้ รัฐบาลควรใช้เวทีเจรจาระดับนานาชาติ เช่น องค์การการค้าโลก (WTO) หรือ คณะมนตรีสิทธิมนุษยชนแห่งสหประชาชาติ เข้ามากดดัน เพื่อให้เกิดการทำเหมืองที่ถูกต้อง มีมาตรฐาน และปลอดภัย

แม่น้ำทั้ง 5 สายเปรียบเสมือนเส้นเลือดใหญ่ที่หล่อเลี้ยงชีวิตคนนับแสน การที่เราปล่อยให้สายน้ำเหล่านี้ถูกทำลายจากสารเคมีข้ามพรมแดน ก็เหมือนกับการปล่อยให้วิถีชีวิตและสุขภาพของคนไทยแย่ลงทุกวัน ปัญหานี้ใหญ่เกินกว่าที่ชาวบ้านจะแก้ไขกันเองได้ หวังว่าการเดินธรรมยาตราครั้งนี้ จะเป็นเสียงที่ดังพอให้รัฐบาลตื่นตัว และร่วมมือกับต่างประเทศเพื่อแก้ปัญหาอย่างจริงจัง เพราะเรื่องของแหล่งน้ำและสิ่งแวดล้อม คือเรื่องของชีวิตที่รอไม่ได้ครับ

ข่าวที่เกี่ยวข้อง

วิกฤตแม่น้ำโขงเชียงรายน่าห่วง! พบ “สารหนู” พุ่งสูงเกินมาตรฐาน สัตว์หน้าดินเสี่ยงสูญพันธุ์กว่า 60%

ชาวบ้านในจังหวัดเชียงรายได้ยื่นคำร้องต่อรัฐบาลให้แก้ไขปัญหาการปนเปื้อนสารหนูในแม่น้ำ